2.252 woorden, leestijd: 12 minuten
Bijgewerkt op 27 november 2023. Feiten gecontroleerd door Robert Underwood, hoofd onderzoek
Vrijwel ieder modern mens streeft naar een langer en gezonder leven waarin de symptomen en gevolgen van veroudering tot een minimum worden beperkt. Hoewel veroudering op zich geen aandoening of ziekte is (hoewel sommigen het daar niet mee eens zijn), vormt het een belangrijke factor bij het ontstaan van een breed scala aan ernstige aandoeningen, waaronder chronische ziekten die de levenskwaliteit negatief beïnvloeden. Volgens hetNational Institute on Ageing versnellen veel van deze ziekten ook het natuurlijke verouderingsproces, waardoor de gevolgen ervan nog worden versterkt. Dit leidt tot een achteruitgang van de fysieke en cognitieve functies en een algehele afname van de gezondheidsduur, het welzijn en de veerkracht.
De wetenschap die zich bezighoudt met hoe we langer kunnen leven, ook wel de ‘longevity science’ genoemd, probeert te achterhalen waarom we verouderen en wat er tijdens dit proces in ons lichaam gebeurt. Het is van essentieel belang om het verschil te kennen tussen normale veroudering en de biologische processen die ziekten veroorzaken. Ontsteking is bijvoorbeeld een natuurlijk onderdeel van het genezingsproces. Maar als er sprake is van langdurige ontsteking in het lichaam zonder specifieke aanleiding, zoals een infectie, kan dit de kans vergroten dat mensen ziekten krijgen die verband houden met veroudering, en ervoor zorgen dat deze ziekten sneller verergeren.

Volgens Harvard Health kunnen mensen aanzienlijk langer leven door gezonde gewoontes aan te nemen.In een onderzoek van de Harvard T.H. Chan School of Public Healthwerden gegevens van meer dan 78.000 vrouwen en 40.000 mannen geanalyseerd, waarbij voor de vrouwen gegevens over een periode van 34 jaar en voor de mannen gegevens over een periode van 28 jaar werden geëvalueerd.
De onderzoekers analyseerden gegevens over lichaamsbeweging, voedingsgewoonten, lichaamsgewicht, alcoholgebruik en roken. Ze ontdekten dat mensen met een gezonde levensstijl en een gezond eetpatroon, die een gezond gewicht behielden en niet rookten of overmatig dronken, langer leefden. Gemiddeld leefden de gezondere vrouwen 14 jaar langer en de mannen 12 jaar langer. Mensen die geen gezonde gewoonten hadden aangenomen, hadden een aanzienlijk grotere kans op vroegtijdig overlijden als gevolg van hart- en vaatziekten of kanker.
Het is ook belangrijk om op te merken dat levensduur niet de enige indicator is voor welzijn op oudere leeftijd. Levensduur verwijst naar het geschatte aantal jaren dat iemand zal leven. ‘Gezondheidsduur’ is het aantal jaren waarin iemand naar verwachting in goede gezondheid zal leven, zonder last te hebben van chronische aandoeningen, beperkingen, cognitieve achteruitgang en ziekte.
Hoewel de vooruitgang in de moderne gezondheidszorg zowel de levensduur als de gezondheidsduur heeft verbeterd,wijzen gegevens erop dat de toename van de levensduur groter is dan de verlenging van de gezondheidsduur. Dit betekent dat we weliswaar langer leven, maar dat we tegen het einde van ons leven gedurende een langere periode met chronische aandoeningen te maken hebben.
In dit artikel gaan we dieper in op de wetenschap en genetica achter veroudering en een gezond leven. In deel 2 van deze reeks geven we aanbevelingen om je gezondheid te optimaliseren en te beschermen terwijl het natuurlijke verouderingsproces zijn gang gaat.
De wetenschap van veroudering en een lang leven
Wat is veroudering?
Veroudering is een natuurlijk biologisch proces dat het gevolg is van de opeenstapeling van diverse cellulaire en moleculaire beschadigingen in het lichaam. Deze opeenstapeling leidt tot een geleidelijke achteruitgang van de mentale en fysieke vermogens en tot een verhoogd risico op overlijden als gevolg van chronische ziekten.
Deze veranderingen verlopen niet lineair en kunnen op elke leeftijd optreden. Veroudering hangt vaak samen met levensstijl- en omgevingsfactoren, maar ook met stress, letsel en traumatische gebeurtenissen.

De cellulaire en moleculaire mechanismen van veroudering
Op cellulair en moleculair niveau is veroudering het proces waarbij cellulaire schade zich opstapelt, waaronder DNA-mutaties, beschadigingen, verkeerd gevouwen eiwitten en een verminderde werking van de cellen, organellen en mitochondriën.
Deze veranderingen leiden tot de ontwikkeling en ophoping van disfunctionele cellen, die de processen belemmeren die betrokken zijn bij de regulering van alle systemen in het lichaam, ook wel homeostase genoemd. Dit vermindert op zijn beurt het herstelvermogen van het lichaam, wat chronische en lichte ontstekingen veroorzaakt en de communicatie tussen cellen verstoort.
Deze moleculaire schade, in combinatie met:
– Epigenetische veranderingen en verstoring van de genexpressie –het in- en uitschakelen van genen in onze cellen verloopt niet naar behoren. Het is als een controlesysteem dat ervoor moet zorgen dat onze genen op de juiste manier en op het juiste moment hun werk doen en de juiste functionele moleculen aanmaken die het lichaam nodig heeft om goed te functioneren, maar dit systeem werkt niet goed.
– Verstoorde hormooncommunicatie– dit betekent dat het systeem in ons lichaam dat hormonen gebruikt om signalen tussen verschillende delen door te geven, niet goed functioneert. Hormonen zijn als het ware de boodschappers van het lichaam: ze vertellen de verschillende delen wat ze moeten doen.
… versnelt het verouderingsproces.
De invloed van ontstekingen op het verouderingsproces
Uit steeds meer onderzoek blijkt dat moleculaire ontstekingen ook een belangrijke rol spelen bij het verouderingsproces.‘Inflamm-aging’is de term die wordt gebruikt om een lichte, chronische, systemische ontsteking in de context van veroudering te beschrijven, die plaatsvindt zonder dat er sprake is van een vast te stellen infectie.
Chronische ontsteking is vaak het gevolg van een opeenhoping van beschadigde cellen en moleculen. Wanneer deze beschadigde bestanddelen te talrijk worden, heeft het lichaam moeite om ze effectief af te voeren. Dit kan leiden tot overmatige ontsteking.
Chronische ontsteking houdt het immuunsysteem voortdurend geactiveerd, wat leidt tot het vrijkomen van ontstekingsmoleculen en vrije radicalen. Deze stoffen kunnen oxidatieve stress veroorzaken en schade toebrengen aan cellen, eiwitten en DNA. Na verloop van tijd stapelt deze schade zich op, wat bijdraagt aan de achteruitgang van weefsels en organen. Het kan er zelfs toe leiden dat het immuunsysteem ten onrechte het eigen weefsel van het lichaam aanvalt, wat auto-immuunziekten tot gevolg heeft.
Het kan ook de werking van stamcellen belemmeren, die van cruciaal belang zijn voor het herstel en de regeneratie van weefsels. Dit leidt tot een afname van het vermogen van het lichaam om beschadigde cellen in stand te houden en te vervangen, wat verder bijdraagt aan veroudering.
Ontsteking in de hersenen, ook wel neuro-ontsteking genoemd, kan leiden tot het afsterven van neuronen en een verslechtering van de cognitieve functies.
Oxidatieve stress
Vrije radicalen zijn onstabiele moleculen die cellen in je lichaam kunnen beschadigen. Ze hebben een ongepaard elektron, waardoor ze zeer reactief zijn ten opzichte van andere moleculen. Reactieve zuurstofsoorten (ROS) zijn vrije radicalen die zuurstof bevatten. Beide worden van nature in je lichaam aangemaakt tijdens processen zoals ademhaling en stofwisseling. Hoewel ze celbeschadiging kunnen veroorzaken, spelen ze ook een rol bij essentiële lichaamsfuncties, zoals het bestrijden van infecties. Het is belangrijk dat je lichaam een evenwicht behoudt, want te veel vrije radicalen of ROS kunnen leiden tot oxidatieve stress.
Oxidatieve stress richt zich op essentiële celcomponenten zoals DNA, vetten en eiwitten, wat leidt tot mutaties, verstoringen van de celfunctie en zelfs celdood. Deze cellulaire schade draagt in belangrijke mate bij aan het verouderingsproces doordat het weefselherstel en de weefselregeneratie worden belemmerd en het normale celmetabolisme (energieproductie) wordt verstoord.
Zoals hierboven vermeld, veroorzaakt deze oxidatieve schade ook chronische ontstekingen, een belangrijke factor bij veel leeftijdsgebonden aandoeningen zoals atherosclerose, diabetes en neurodegeneratieve aandoeningen zoals de ziekte van Alzheimer en de ziekte van Parkinson.
Bovendien zorgt oxidatieve stress in de huid ervoor dat collageen wordt afgebroken, wat rimpels en verlies van elasticiteit tot gevolg heeft.
De rol van telomeren en telomerase bij veroudering
Aan de uiteinden van alle DNA-chromosomen bevinden zich gespecialiseerde DNA-bundels die telomeren worden genoemd en die bestaan uit duizenden herhaalde DNA-sequenties.
Bij mensen en zoogdieren vertoont een deel van ons DNA, dat telomeren wordt genoemd, een specifiek patroon. Telomeren zijn als beschermende kapjes aan het uiteinde van onze chromosomen. Ze zijn bijzonder omdat ze een stukje hebben dat eruit steekt, een soort staartje, dat eruitziet als beschadigd DNA. Maar dit staartje is er eigenlijk om de telomeren te helpen beschermen. Bij mensen en sommige dieren hecht dit staartje zich aan andere delen van ons DNA, waardoor lussen ontstaan die de telomeren helpen beschermen. Bovendien bevinden zich aan de uiteinden van de telomeren bepaalde eiwitten. Deze eiwitten zijn belangrijk omdat ze de telomeren beschermen en voorkomen dat ze ten onrechte worden gerepareerd alsof ze beschadigd DNA zijn.
Telomeren worden in de loop van de tijd korter als gevolg van celdeling, vanwege de manier waarop onze cellen hun DNA repliceren. Telkens wanneer een cel zich deelt, moet zij haar DNA kopiëren, zodat de nieuwe cel over een volledige set beschikt. Vanwege de beperkingen van het DNA-replicatieproces kunnen de uiterste uiteinden van de chromosomen, waar de telomeren zich bevinden, echter niet volledig worden gekopieerd. Dit betekent dat er bij elke celdeling een klein deel van het telomeer verloren gaat. Na vele delingen stapelt dit verlies zich op en worden de telomeren steeds korter.
Wanneer telomeren te kort worden, worden de chromosomen kwetsbaar voor beschadiging en fusie met andere chromosomen. Dit kan leiden tot genetische instabiliteit, celstoornissen en uiteindelijk celveroudering of celdood. Het onvermogen van zeer korte telomeren om het DNA te beschermen is een sleutelfactor in het verouderingsproces op cellulair niveau en draagt bij aan de algehele veroudering van een organisme.
Naarmate steeds meer cellen deze toestand bereiken of afsterven, neemt het vermogen van het lichaam om weefsels te regenereren en te herstellen af. Dit geleidelijke verlies van celfunctie en regeneratief vermogen is een fundamenteel aspect van het verouderingsproces.

Cellulaire senescentie en de gevolgen daarvan voor het verouderingsproces
Cellulaire senescentie is het proces waarbij cellen ophouden zich te vermenigvuldigen. Deze cellen sterven echter niet af op het moment dat ze dat technisch gezien zouden moeten doen. In plaats daarvan blijven ze in het lichaam aanwezig en geven ze stoffen af die chronische ontstekingen veroorzaken. Dit proces kan langdurig aanhouden en de ontsteking door het hele lichaam verspreiden, waarbij nabijgelegen cellen worden beschadigd.
Het aantal senescente cellen in het lichaam neemt toe naarmate men ouder wordt. Aangezien ook het immuunsysteem met de leeftijd minder effectief wordt, hopen deze senescente cellen zich op. Wanneer dat gebeurt, kunnen ze het vermogen van het lichaam om ziekte en stress te weerstaan, te herstellen van letsel en een gezonde cognitieve functie te behouden, belemmeren.
Cellulaire senescentie wordt in verband gebracht met diverse leeftijdsgebonden aandoeningen, waaronder hart- en vaatziekten, kanker, diabetes, de ziekte van Alzheimer, dementie, osteoporose en artrose. Volgens hetNational Institute on Aging houdt het ook verband met een afname van de mobiliteit, de cognitieve functies en het gezichtsvermogen.

Hormonale veranderingen
Hormonale veranderingen worden steeds vaker erkend als een andere belangrijke factor die bijdraagt aan het verouderingsproces. Naarmate we ouder worden, veranderen de balans en de concentraties van hormonen in ons lichaam; een proces dat vaak wordt aangeduid als de‘endocrinologie van het ouder worden’.
Deze hormonale veranderingen kunnen invloed hebben op diverse lichaamsfuncties. Zo kaneen daling van de hormoonspiegels, zoals die van oestrogeen en testosteron, leiden tot een afname van de botdichtheid, veranderingen in de elasticiteit van de huid en een afname van de spierkracht. Deze verschuiving in de hormoonspiegels kan ook van invloed zijn op de stofwisseling, wat leidt tot veranderingen in de lichaamssamenstelling, zoals een toegenomen vetophoping eneen afname van de spiermassa.
Daarnaast spelen hormonen een cruciale rol bijhet reguleren van de stemming, het energieniveau en de cognitieve functies. Veranderingen in de hormoonspiegels kunnen daarom bijdragen aan stemmingswisselingen, vermoeidheid en een afname vande cognitieve vaardigheden, die vaak bij ouderen worden waargenomen.
Hormonale onevenwichtigheden kunnen ook andere leeftijdsgebonden aandoeningen verergeren. Zo kaneen verminderde insulinegevoeligheidals gevolg van veranderde hormoonspiegels het risico op diabetes type 2 verhogen. Ook kunnen veranderingen in de schildklierhormonen de stofwisseling beïnvloeden, wat gevolgen heeft voor het algehele energieniveau en het gewicht.
Bovendien spelen hormonen een cruciale rol bij het reguleren van de stressreactie van het lichaam. Door leeftijdsgebonden hormonale veranderingen kan het lichaam minder goed met stress omgaan, wat mogelijk kan leiden tot een grotere vatbaarheid voor stressgerelateerde gezondheidsproblemen.
De rol van genetica bij een lang leven
Het onderzoek naar de rol van genen bij een lange levensduur isnog steeds een wetenschap in ontwikkeling. Momenteel wordt geschat dat ongeveer een kwart van de variatie in de levensduur van mensen wordt bepaald door genen, waaronder APOE, FOXO3 en CETP. Niet al deze genen worden aangetroffen bij personen met een opvallend lange levensduur, maar er is een theorie dat varianten in een reeks genen – zowel geïdentificeerde als nog niet geïdentificeerde – synergetisch samenwerken om zowel een lange levensduur als een langere gezondheidsduur te bevorderen.
Enkele van de belangrijkste genen die van invloed zijn op de levensduur bij mensen zijn onder meer:
- SIRT1: Het SIRT1-gen codeert voor het sirtuin-1-eiwit.
- SIRT3: Het SIRT3-gen codeert voor het sirtuin-3-eiwit.
- SIRT6: Het SIRT6-gen codeert voor het sirtuin-6-eiwit.
- FOXO3: Het FOXO3-gen codeert voor het forkhead box O3-eiwit.
- AMPK: AMP-geactiveerd proteïnekinase (AMPK).
AMPK is een type eiwit dat samenwerkt met drie belangrijke moleculen: de katalytische alfa-subeenheid en twee ondersteunende eenheden, de regulerende gamma- en bèta-subeenheden. De katalytische alfa-subeenheid stuurt het proces aan, en de regulerende subeenheden zorgen ervoor dat het proces optimaal verloopt. De genen PRKAA1 en PRKAA2 coderen voor de katalytische subeenheid. De genen PRKAB1, PRKAB2, PRKAG1, PRKAG2 en PRKAG3 coderen voor de regulerende subeenheden. AMPK handhaaft de homeostase, reguleert het energieverbruik van de cellen, vermindert ontstekingen, ondersteunt metabolische routes en processen, en bevordert autofagie en gezonder ouder worden.
Het mTOR-gen, oftewel het mechanistische doelwit van rapamycine, is een andere belangrijke factor bij veroudering.Uit onderzoekblijkt dat mTOR een cruciale rol speelt bij het reguleren van veroudering en levensduur, aangezien het de celstofwisseling ondersteunt en de waarneming van voedingsstoffen koppelt aan cellulaire processen die verantwoordelijk zijn voor celontwikkeling en -proliferatie. mTOR speelt een rol in diverse belangrijke cellulaire processen die verband houden met veroudering, waaronder de waarneming van voedingsstoffen, autofagie, mitochondriale functie en disfunctie, cellulaire senescentie en het functioneren van stamcellen.
Nicotinamide-adenine-dinucleotideof NAD+ is een co-enzym en wordt dus niet door specifieke genen gecodeerd. Er zijn echter wel bepaalde genen betrokken bij de synthese ervan, waaronder NAMPT (nicotinamidefosforibosyltransferase), een snelheidsbeperkend enzym in de NAD+-hergebruikroute. De NAD+-spiegels nemen van nature af met de leeftijd, en deze afname is in verband gebracht met een reeks leeftijdsgebonden aandoeningen, waaronder kanker, stofwisselingsziekten, sarcopenie en cognitieve achteruitgang.

Meer dan alleen een biologisch proces
Het verouderingsproces is een complexe reeks biologische interacties tussen cellen, moleculen, eiwitten, enzymen, genen en externe factoren zoals het milieu en de levensstijl. Hoewel de snelheid waarmee we verouderen ten minste tot op zekere hoogte in onze genetische samenstelling is vastgelegd, spelen omgevingsfactoren nog steeds een cruciale rol bij het ontstaan of het voorkomen van leeftijdsgebonden aandoeningen en ziekten.
Uiteindelijk kunnen het volgen van een gezond voedingspatroon en een gezonde levensstijl, het prioriteren van lichaamsbeweging en het beperken van ontstekingsbevorderend gedrag, zoals alcoholgebruik en roken, het natuurlijke verouderingsproces vertragen, terwijl bepaalde maatregelen, zoals het innemen van NAD+-supplementen, de gezondheidsduur en de kwaliteit van leven nog verder kunnen verbeteren.

Jade Mihalicz
Voedingstherapeut en gezondheidsschrijver